Βουτιά στα βιβλία: “Βαϊμάρη. Η ανάπηρη Δημοκρατία, 1918-1933”, Heinrich A. Winkler (Πόλις)

Μέρες Βαϊμάρης (Το Βήμα)
Η κατάρρευση της γερμανικής δημοκρατίας στο μεσοπόλεμο ως υπόδειγμα πολιτικής αυτοκτονίας.

«Ήμασταν στην κυριολεξία οι διαχειριστές της πτώχευσης του παλαιού καθεστώτος» (Φρίντριχ Έμπερτ, πρώτος πρόεδρος της γερμανικής δημοκρατίας, παρατίθεται στο Χάινριχ Βίνκλερ, Βαϊμάρη. Η ανάπηρη δημοκρατία, 1918-1933).

Μια δημοκρατία σε κρίση, μια οικονομία στο χείλος της χρεοκοπίας μια έξωθεν υπαγορευμένη συνθήκη, ένα κόμμα που καταψηφίζει προτάσεις του πρωθυπουργού του, μια πολιτική τάξη που απονομιμοποιείται βαθμιαία, μια κοινωνία όπου αίφνης η επίκληση της βίας των πολιτικών άκρων βρίσκει ευήκοα ώτα. Αν και σε κάποιους τη θυμίζει, δεν πρόκειται (ακόμη, τουλάχιστον) για την Ελλάδα του 2011 αλλά για τη μεσοπολεμική δημοκρατία της Βαϊμάρης.

Η εικόνα του ιστορικού Χάινριχ Βίνκλερ στο οξυδερκές (και εξαιρετικά επίκαιρο) βιβλίο Heinrich A. Winkler - Βαϊμάρη. Η ανάπηρη Δημοκρατία. 1918-1933του Βαϊμάρη. Η ανάπηρη δημοκρατία, 1918-1933 (Πόλις, 2011) για μια πολιτειακή κατάσταση που ξεκίνησε ως απόπειρα εκδημοκρατισμού και κατέληξε ως προειδοποίηση της Ιστορίας για τους κινδύνους της αποδημοκρατικοποίησης είναι αυτή μιας κοινωνίας σε πόλεμο με τον εαυτό της. Η ήττα της Γερμανίας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο έφερε στην επιφάνεια ή όξυνε σε υπερθετικό βαθμό όλα εκείνα τα ελλείμματα που η οικονομική ανάπτυξη των αρχών του 20ού αιώνα και η στρατιωτική σύρραξη υπερκάλυπταν προσωρινά: απηρχαιωμένες πολιτικές δομές, ταξικά χάσματα, κοινωνικούς αποκλεισμούς, ιδεολογικές αγκυλώσεις, στεγανά σκέψης.

 Για σημαντικές μερίδες του πολιτικού σώματος, όπως η κομμουνιστική αριστερά ή η εθνικιστική δεξιά, το δημοκρατικό πολίτευμα αποτέλεσε εξαρχής φενάκη των «καπιταλιστών μεγαλοαστών» ή των «εβραιομπολσεβίκων», ενώ η αρχική ανοχή άλλων στρωμάτων δεν μετατράπηκε ποτέ σε αποδοχή. Η περίοδος 1918-1919 σημαδεύτηκε από εξεγέρσεις της αριστεράς και πραξικοπήματα της δεξιάς, εκείνη του 1932-1933 από διάχυση της βίας στην καθημερινότητα με συγκρούσεις των παραστρατιωτικών ομάδων όλων των πολιτικών δυνάμεων.

Σε επίπεδο ιδεολογικής ηγεμονίας ο πολιτικός φιλελευθερισμός και η αποδοχή του πλουραλισμού των ιδεών παρέμειναν μειοψηφικά ρεύματα. Στον μοντερνισμό της Βαϊμάρης ο φιλόσοφος Μάρτιν Χάιντεγκερ αντέτασσε τη θεωρία του περί «δικτατορίας των πολλών». Στην λενινιστική «προλεταριακή επανάσταση» οι δεξιοί διανοούμενοι αντιπαρέθεταν τη «συντηρητική επανάσταση» ως «ριζική αποκοπή από τον αστικό φιλελευθερισμό και τη δυτική δημοκρατία». Στην αξία του κοινοβουλευτισμού ο νομικός Καρλ Σμιτ αντιπρότεινε την αποκήρυξη του κοινοβουλίου ως πεδίου σύγκρουσης οργανωμένων συμφερόντων.

Ήταν ωστόσο η εκλογική επικράτηση αντικοινοβουλευτικών κομμάτων (εθνικοσοσιαλιστές και κομμουνιστές διακήρυσσαν ανοιχτά από το 1930 ότι μόνο οι συσχετισμοί της στιγμής τους εμπόδιζαν να ανατρέψουν το πολίτευμα) εκείνη που φαλκίδευσε οριστικά τις δημοκρατικές διαδικασίες. Καθώς η πόλωση αποδυνάμωνε τις μετριοπαθείς δυνάμεις, αστικές και σοσιαλδημοκρατικές, η πολυδιάσπαση του κομματικού φάσματος άνοιξε το δρόμο στη διακυβέρνηση δια προεδρικών διαταγμάτων με την επίκληση των συνταγματικών άρθρων περί κατάστασης έκτακτης ανάγκης. Όσο ο πληθωρισμός κάλπαζε και η ανεργία αυξανόταν, το πολίτευμα διολίσθαινε σταδιακά προς αυταρχικότερες εκδοχές του. Και όταν οι ηγεσίες της παραδοσιακής δεξιάς αποδέχθηκαν τον Χίτλερ ως ισότιμο συνομιλητή προκειμένου να διατηρήσουν την εξουσία, η κατάλυση της δημοκρατίας ήρθε ως τυπική διαδικασία.

Σε αυτό το πλαίσιο η περίοδος της Βαϊμάρης είθισται να εξετάζεται αποκλειστικά ως μήτρα του ναζισμού. Ωστόσο, για την τρέχουσα συγκυρία, ελληνική και ευρωπαϊκή, μεγαλύτερη επικαιρότητα έχει ίσως μια άλλη διαπίστωση στην οποία καταλήγει ο Βίνκλερ και αφορά τη λειτουργία του συγκεκριμένου πολιτεύματος: οι αρχιτέκτονες της μεταπολίτευσης της Βαϊμάρης δημιούργησαν μια ανάπηρη δημοκρατία της οποίας «το μεγαλύτερο μειονέκτημα ήταν ότι είχε θεσπιστεί κατά τέτοιον τρόπο που επέτρεπε την αυτοκατάργησή της».

Ποια ήταν η περίφημη Δημοκρατία της Βαιμάρης

Το τελευταίο διάστημα ακούμε διαρκώς ότι η κατάσταση που βιώνουμε σήμερα στην Ελλάδα παραπαίμπει στη περίφημη “Δημοκρατία της Βαιμάρης”.

Τι συνέβη στη Γερμανία σ’ εκείνη την χρονική περίοδο, αμέσως μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η λήξη του Α΄Παγκοσμίου Πολέμου  βρίσκει την Αυτοκρατορική Γερμανία με το μέρος των ηττημένων.  Τη θέση της μοναρχίας παίρνει το Δημοκρατικό πολίτευμα. Την πορεία αυτού, από τη γέννησή έως την πτώση του, περιγράφει ο Γερμανός Πανεπιστημιακός Χάινριχ Βίνκλελ στο βιβλίο του με τίτλο “Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης-Η ανάπηρη Δημοκρατία” που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις.

Το πολίτευμα αυτό προκύπτει ως αποτέλεσμα των σοσιαλδημοκρατών, των κεντρώων και των φιλελεύθερων, αναφέρει ο συγγραφέας. Στη συνέχεια όμως δέχεται επίθεση από ακραίες δυνάμεις των ναζιστών, των εθνικιστών αλλά και των κομμουνιστών. Παράλληλα αναλαμβάνει να διαχειριστεί την οικονομική κρίση που έχει ξεσπάσει στη Γερμανία, η οποία τελεί υπό ένα καθεστώς ταπεινωτικού ελέγχου από τους νικητές του Α΄Παγκοσμίου Πολέμου.

Η Γερμανία, σε αυτή την χρονική περίοδο, μετρά απώλειες εκατομμυρίων ανθρώπων. Το γεγονός αυτό οφείλεται στα νέα μέσα που χρησιμοποιήθηκαν κατά τον Α΄Παγκόσμιο (φλογοβόλα, δηλητηριώδη αέρια, τορπίλες από υποβρύχια, βομβαρδιστικά αεροπλάνα) . Ακολουθεί η υπογραφή της ανακωχής του πολέμου με τη Γερμανία να πορεύεται σε ένα νέο ιστορικό μονοπάτι.

Στα ανατολικά της χώρας, στη γραφική πόλη της Βαϊμάρης ο λαός συνέρχεται σε εθνοσυνέλευση προκειμένου να δημιουργήσει ένα νέο Σύνταγμα.

Ασυγκράτητοι οι εξεγερμένοι πολίτες και στρατιώτες εκφράζουν έντονα τον ενθουσιασμό τους. Στο συνέδριο συμμετέχουν εργατικά και στρατιωτικά συμβούλια. Απαιτούν την άμεση κοινωνικοποίηση όλων των κλάδων της βιομηχανίας, την ανάληψη της διοίκησης του στρατού από το κεντρικό σοβιέτ, την εκλογή των ανωτέρων από τους στρατιώτες, την αποστρατεία μονίμων στρατιωτικών, τη συγκρότηση πολιτοφυλακής. Επιπλέον αποφασίζουν να καταργήσουν όλους του διακριτούς βαθμούς. Η πράξη αυτή έχει συμβολικό χαρακτήρα κατά του μιλιταρισμού. Ταυτόχρονα «σβήνει» την αντίληψη περί «τυφλής υπακοής».

Βασιζόμενες στις διατάξεις του νέου Συντάγματος οι μετριοπαθείς δυνάμεις της εποχής (σοσιαλδημοκράτες, κεντρώοι και φιλελεύθεροι) επιχειρούν να αποδυναμώσουν το αυταρχικό κράτος. Η καθιέρωση του εκλεγμένου από το λαό Προέδρου λειτουργεί ως αντίπαλο δέος  απέναντι στο Ράιχστανγκ. Με αυτό τον τρόπο αποτρέπεται ο κίνδυνος ενός κοινοβουλευτικού απολυταρχισμού.

Κατοχυρώνεται το δικαίωμα στη γενική εκπαίδευση, το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι, όχι όμως το δικαίωμα της απεργίας.

«Το Σύνταγμα χάρισε στους Γερμανούς περισσότερη πολιτική ελευθερία, αλλά, σε περίπτωση που οι καιροί άλλαζαν προς το χειρότερο, δεν θα ήταν σε θέση να τους τη διασφαλίσει», σημειώνει ο συγγραφέας του βιβλίου. Οι άνθρωποι που αναλαμβάνουν να αποτυπώσουν το νέο Σύνταγμα δεν συμπεριλαμβάνουν σε αυτό διατάξεις – φραγμούς στην κατάλυσή του, υπό το φόβο ότι αυτές ισοδυναμούν με επιστροφή στο προηγούμενο αυταρχικό καθεστώς.

Στις σελίδες που ακολουθούν από εδώ και πέρα, ο Βίνκελ αφηγείται πώς ο  Αδόλφος Χίτλερ με επίμονη προπαγάνδα, τρόμο, μύθο, βία και αίμα, καταφέρνει να κερδίσει τόσο τη μεσαία όσο και τη μεγαλοαστική τάξη.

Η σημαία της αποδέσμευσης από τη συμφωνία των Βερσαλλιών, η οποία προβλέπει  εδαφικές παραχωρήσεις στη Γαλλία, στο Βέλγιο και στην Πολωνία, διοίκηση εδαφών από τους νικητές, αποστρατικοποίηση περιοχών, κατάργηση της  υποχρεωτικής στρατιωτικής θητείας, μείωση των επαγγελματιών στρατιωτών, απαγόρευση οπλικών συστημάτων, είναι σηκωμένη ψηλά.

Ο  Χάινριχ Βίνκελ συμπεραίνει ότι η ταπείνωση ενός έθνους έδωσε τότε φτερά στους εθνικοσοσιαλιστές. Αναφορικά με την ευγένεια της δημοκρατίας προειδοποιεί ότι δεν πρέπει να φθάνει σε τέτοιο σημείο που να αφήνει ανοιχτή την πόρτα στους ίδιους τους δολοφόνους της.

ΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ

Είναι απόγευµα της 9ης Νοεµβρίου 1918. Στο Ράιχσταγκ του Βερολίνου συνεδριάζει η ηγεσία των σοσιαλδηµακρατών, του µεγαλύτερου τότε κόµµατος της Γερµανίας υπό τον Φρίντριχ Εµπερτ (σαγµατοποιό) και τον Φίλιπ Σάιντεµαν. Είναι βέβαιο πως δεν ξέρουν τι να κάνουν. Η Γερµανία βγήκε ηττηµένη από τον Α’ Παγκόσµιο Πόλεµο, ο πρίγκιπας Μαξ της Βάδης, καγκελάριος, έχει παραιτηθεί, ο Κάιζερ έχει εκθρονιστεί και η χώρα κινδυνεύει να βυθιστεί στο χάος.

Λίγα τετράγωνα παρακάτω, κοντά στην Unter den Linden, οι Σπαρτακιστές, µε επικεφαλής τη Ρόζα Λούξενµπουργκ και τον Καρλ Λίµπκνεχτ, ετοιµάζονται να κηρύξουν τη γερµανική σοβιετική δηµοκρατία. Ξαφνικά ο Σάιντεµαν συλλαµβάνει την «ιδέα»: χωρίς να συµβουλευτεί κανέναν πηγαίνει σε ένα παράθυρο, το οποίο βλέπει στην Koenigsplatz και από εκεί, µπροστά στους χιλιάδες συγκεντρωµένους στην πλατεία, ανακηρύσσει την ίδρυση της ∆ηµοκρατίας που γνωρίζουµε µε την ονοµασία ∆ηµοκρατία της Βαϊµάρης, αφού στο θέατρο της Βαϊµάρης στις 31 Ιουλίου της επόµενης χρονιάς ψηφίστηκε µε µεγάλη πλειοψηφία από την εθνοσυνέλευση το σύνταγµά της.

Αν λοιπόν η δηµοκρατία αυτή ανακηρύχθηκε «κατά σύµπτωση», όπως γράφει ο Γουίλιαµ Σίρερ στο κλασικό πλέον έργο του Η άνοδος και η πτώση του Γ’ Ράιχ, ήταν επόµενο να περάσει από µεγάλες περιπέτειες. Να είναι δηλαδή «ανάπηρη», όπως τη χαρακτηρίζει ο γνωστός ιστορικός Χάινριχ Α. Βίνκλερ στο magnum opus του Der lange Weg nach Westen (Ο µακρύς δρόµος προς τη ∆ύση).

Από αυτό το δίτοµο έργο του Βίνκλερ, το οποίο αποτελείται από 1.200 σελίδες, έχουµε τώρα στα ελληνικά το έβδοµο (και σηµαντικότερο για εµάς) κεφάλαιό του σε αυτόνοµο βιβλίο. Παρουσιάζει την πλήρη εικόνα µιας εποχής που ξεκινά µε τη λήξη του Α’ Παγκοσµίου Πολέµου και καταλήγει στην άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία.

Επιπλέον, µας προσφέρει τη δυνατότητα να δούµε τις ανησυχητικές οµοιότητες εκείνης της εποχής µε τα όσα συµβαίνουν σήµερα τόσο στη δική µας χώρα όσο και στην Ευρώπη συνολικά, µε µια αφήγηση «νηφάλια» µεν, όπως γράφει ο εκδότης στο οπισθόφυλλο, αλλά και ελκυστική ταυτοχρόνως. Οχι τόσο για να διαπιστώσουµε το αυτονόητο, ότι δηλαδή συχνά οι χειρότερες στιγµές µιας εποχής επαναλαµβάνονται στην επόµενη, αλλά για να συµπεράνουµε ότι ελάχιστοι, ως φαίνεται, σε περιόδους έντασης και µικροπολιτικών εκτιµήσεων έχουν τη δύναµη ή την ευφυΐα να µην επαναλάβουν τα σφάλµατα του παρελθόντος.

Η εµπειρία της Βαϊµάρης στοίχειωσε τον νου των ηγετών της µεταπολεµικής Γερµανίας, δηµιουργώντας ένα είδος πολιτικού συνδρόµου σε αντιστάθµισµα του αισθήµατος ενοχής για τις ευθύνες του Β’ Παγκοσµίου Πολέµου. Τα όσα συµβαίνουν τον τελευταίο καιρό στην ευρωπαϊκή σκηνή µάς κάνουν να υποπτευόµαστε ότι από το σύνδροµο αυτό δεν φαίνεται να έχει απαλλαγεί εντελώς ούτε η σηµερινή πολιτική ηγεσία της χώρας. Με τη διαφορά ότι «ανάπηρες» µοιάζουν πλέον οι υπόλοιπες δηµοκρατίες της Ευρώπης. Γι’ αυτό και το βιβλίο του Βίνκλερ αξίζει να διαβαστεί όχι µόνον από τον µέσο αναγνώστη, αλλά και από τη δική µας, περί άλλα τυρβάζουσα, πολιτική ηγεσία. Η ∆ηµοκρατία της Βαϊµάρης αναδύθηκε µέσα από τις στάχτες ενός µεγάλου πολέµου και διήρκησε δεκαπέντε χρόνια, ως το 1933 που καταλύθηκε µε την ανάδειξη του Χίτλερ σε καγκελάριο. Είχε να αντιµετωπίσει τις αντιφάσεις µιας χώρας που περνούσε από τη µοναρχία στη δηµοκρατία απροετοίµαστη, ηττηµένη και διηρηµένη. Οι δύο αρχηγοί του στρατού, ο Χίντεµπουργκ και ο Λούντεντορφ, έριξαν στην πλάτη των σοσιαλδηµοκρατών την ευθύνη για την υπογραφή της ταπεινωτικής για τη Γερµανία Συνθήκης των Βερσαλλιών, και κατά συνέπεια – έστω και µεταφορικά – την ευθύνη για την ήττα, «παραχωρώντας» τους µια εξουσία που τους ήταν εξαιρετικά δύσκολο να ασκήσουν.

Αυτό η χώρα θα το πλήρωνε σε πολλα επίπεδα στα χρόνια της ειρήνης που ακολούθησαν: µε την έκρηξη του πληθωρσµού το 1922, που τα επόµενα δύο χρόνια είχε γίνει ανεξέλεγκτος, την κατάληψη από τη Γαλλία της περιοχής του Ρουρ το 1923, την εµφάνιση αποσχιστικών τάσεων στη Βαυαρία και την ανοιχτή σύγκρουση µε το ισχυρότατο κοµµουνιστικό κόµµα. Το µείγµα παρέµενε εκρηκτικό για χρόνια, µε τις κυβερνήσεις να διαδέχονται η µία την άλλη, ως το 1929 που η Γερµανία σαρώθηκε από το οικονοµικό κραχ. Τη χρονιά εκείνη οι άνεργοι έφθασαν τα 3.000.000 και τρία χρόνια αργότερα ο αριθµός τους είχε υπερδιπλασιαστεί.

Τα στοιχεία αυτά ίσως αρκούν για να καταλάβει κανείς πώς το εθνικοσιαλιστικό κόµµα, από το 2,6% που είχε λάβει στις βουλευτικές εκλογές της 20ής Μαΐου 1928, έγινε πρώτο κόµµα τρία χρόνια αργότερα, στις 5 Μαρτίου, λαµβάνοντας το 43,9% των ψήφων.

Από εκεί και πέρα τα πράγµατα ακολούθησαν τη µοιραία πορεία τους, όχι µόνο για τη Γερµανία, αλλά για ολόκληρο τον κόσµο.

Εκ των υστέρων συµπεραίνει κανείς πως είναι εντυπωσιακό και µόνο το ότι αυτή η «ανάπηρη» δηµοκρατία κατάφερε να επιβιώσει επί δεκαπέντε χρόνια αντιµετωπίζοντας τους εθνικοσοσιαλιστές, τους συντηρητικούς εθνικιστές, τους κοµµουνιστές και τις απανωτές επεµβάσεις των νικητών του πολέµου. Και µάλιστα, παρά τις τόσες κρίσεις, οι τέχνες και ο πολιτισµός να γνωρίσουν στη χώρα του Γκαίτε πρωτοφανή άνθηση.

Ανιχνεύσεις
__________________________________________________________
Shortlink: http://wp.me/p1eFQy-2oi

Gallery | This entry was posted in Books, History and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Μία απάντηση στο Βουτιά στα βιβλία: “Βαϊμάρη. Η ανάπηρη Δημοκρατία, 1918-1933”, Heinrich A. Winkler (Πόλις)

  1. Ο/Η satyrikon λέει:

    Reblogged this on ΝΕΑ ΧΩΡΙΣ ΦΙΛΤΡΟ ΦΕΛΛΟΥ and commented:
    ΕΛΛΗΝΕΣ ΔΟΥΛΟΙ ΤΩΝ ΚΙΝΕΖΩΝ ΓΙΑ ΜΙΑ ΧΟΥΦΤΑ ΡΥΖΙ!
    http://underinformation.wordpress.com/2010/10/04/china-dictatorship-in-greece/

    Μου αρέσει!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s